Nafarroako euskalkiak

Baztanera

Baztango herri guztietan, eta horietan bakarrik, hitz egiten da baztaneraz. Bonapartek iparraldeko goi nafarrera sartu bazuen ere, beste sailkapena batzuetan, aldiz, mugaz bestaldeko lapurteran sartu izan dute.

Hizkera honen egoera on samarra da. XIX. mendetik hona gorde diren erlijio idatziak ere franko dira.

Horretaz gainera, XX. mendearen azken herenean zenbait espezialistak aztertu du. Besteak beste, Genèvieve N´Diaye (Amaiurko hizkera aztertu zuen), Pello Salaburu (1980tik 1984ra bitartean monografia anitz argitaratu zuen) eta Mariano Izeta (hiztegia eta literatura lanak idatzi zituen).

Non mintzatzen da?

Baztan ibarreko euskalkiari baztanera deitzen zaio. Ibarreko herri guztietan, eta hor bakarrik, hitz egiten da.

Luis Luziano Bonapartek Baztango hizkera iparraldeko goi nafarreraren barrenean sailkatu zuen.

Beste batzuetan, berriz, Baztango hizkera lapurteratzat jo izan da, Bortuez haraindiko euskalkiaren jarraipentzat alegia.

Berriki Koldo Zuazok euskara nafarra deitu euskalkian kokatu du ibar honetako mintzaera.

Gure sailkapenean berriz, Orotariko Euskal Hiztegiari jarraikiz, zuzenean euskalkitzat hartzen da.

Historia eta literatur erabilera

Baztanera osasuntsu, herri batzuetan beste batzuetan biano gehiago, dagoen euskalkia da.

Literatura zaharrean gauza handirik ez badago ere, ezin da esan erabat abandonaturik egon denik, batez ere ez baitira gutxi XIX. mendeko idazki erlijiosoak.

Bestaldetik franko ongi dago ikertua. Alde batetik  Pello Salaburuk egindako ikerketak ditugu (Baztango euskalkiaz (1), Bilbao 1980; Baztango kontsonantismoa, Euskara XXVIII, 1983; Hizkuntzaren soinu egitura, Bilbao 1984; Hizkuntza teoria eta Baztango euskalkia: fonetika eta fonologia, Bilbao 1984), bestetik G. N’diayek Amaiurko hizkeraren gaineko lana (Structure du dialecte basque de Maya, La Haya 1970), eta ahaztu gabe Mariano Izetak prestatuko hiztegia eta idatzitako artikuluak.

Hiztegi erkatua

Baztanera	Batua	Lapurtera
Lotsa/Alkea	Lotsa	Aalkea
Ilia	Ilea	Ilea
Begarrie	Belarria	Begarria/bearria
Lañoa	Lainoa	Lanoa/lainoa
Ordue	Ordua	Ordua/orena
Burdiñe	Burdina	Burdina
Ortzileria	Ostirala	Ortzilarea
Bortz	Bost	Bortz
Iru	Hiru	Iru
Arrotoña	Arratoia	Arrotoina
Lauetanogei	Larogei	Lauetanogoi/lauogoi
Ongi etorri	Ongi etorri	Ongi etorri
Erran	Esan	Erran
Gara	Gara	Gara
Gizon au	Gizon hau	Gizon au

Euskalkiaren ezaugarriak

• -i ren atzeko asimilazio bustidura ez da ematen orokorrean.
• Bokal harmonia (uketu ‹ ukatu, ogia ‹ ogie) oso hedatuta dago.
• Maiz entzuten dira goranzko diptongoak: ándriak ‹ andreak.
• Aditzek hasierako bokala galtzea ohikoa da (aferesia): baki ‹ ebaki, karri ‹ ekarri.
• -tu partizipioek -tiko egiten dute geroaldian eta behar atzetik dutela: galdetiko, galdeti ihar dut ‹ galdetu behar dut.
• Joan, jarri, jasa, jende etab. bezalako hitzetan, hasierako soinua y- egiten da: yan.
• Euskalki honetan pluralean bereizten da nor eta nork (-ak/ek).
• Nor-Nori-Nork  adizkiak osatzeko –erau- erroa erabiltzen da, -au- laburtua: datzut.
• -n  bukaera duten aditzetan (egon, izan…), -en erabiltzen (maiz  -ain laburtua): errain.
• -ote- erabiltzen dela -e- ren ordez: diotet ‹ diet, zioten ‹ zien, zaiote ‹ zaie.
• Aditza laguntzailez jokatzerakoan kontrakzioak sortzen dira: man behauten denboran.
• Nor-nork eta nor-nori-nork sailak nahastea ohikoa da.
• -lako kausa atzizkiak lako(t)z aldakia du.
• -larik(an) atzizkiak -nean lekutu du denbora funtzioetatik: hamabi urte nitulaiken.
• -tzen ahal  perifrasia erabiltzen da ahalkerarako.
• Baztanen batzutan genitiboan jartzen da aditzaren objetua: gure launtzeko.
• -hitz eta aldakiak ekialdekoagoak izaten dira: bertze ‹ beste, erran ‹ esan…

Baztanera
Artoburue.., bai bertzea uzteute bai, ure an, ure ezpaite yeusteko. Bederatzi amar, segun zer tropa dabilen, pues trop’ure, belia sartzen da, pues bat gelditzen da bijiletzen tropa, belea arbolean gelditzen da bijiletzen, balin badie amar, pues sartiko die bedratzi, ta yaen tuzte pues bedratzi buru, ta bakar arek, yendia eldu bazaiote, pues iten du arek abisetu.

Euskara batua
Artoburua…, bai bestea uzten dute bai, hura han, hura ez baita ezertarako. Bederatzi hamar, zer tropa dabilen arabera…belea sartzen da, bat gelditzen da bijilatzen tropa, belea arbolean gelditzen da bijilatzen, baldin badira hamar, ba sartuko dira bederatzi, eta janen dituzte ba bederatzi buru, ta bakar harek, jendea heldu bazaie, ba egiten du harek abisatu.

Gaztelera
La mazorca, …, sí lo otro lo dejan sí, aquello allí, porque no vale para nada. Nueve, diez, según que tropa ande… el cuervo se mete, uno de ellos se queda vigilando, el cuervo se queda en el árbol vigilando, si son diez, pues nueve se meterán, y comerán pues nueve marzorcas, y aquel que está solo si ve que viene gente, pues les avisará.

Entzun Baztanera